निबंध भाषण

संत ज्ञानेश्वर महाराज हरिपाठ, अभंग माहिती मराठीमध्ये (Sant Dnyaneshwar)

Sant Dyaneshwar Maharaj Information Essay Haripath Abhang Marathi

संत ज्ञानेश्वरांना महाराष्ट्रातील वारकरी परंपरेचे संस्थापक मानले जाते. त्यांच्यामुळे पुढच्या पिढीतील संत नामदेव, संत तुकाराम इत्यादी संत, साधू प्रेरित झाले आणि पुढे वारकरी प्रथा लोकप्रिय झाली. या लेखांमध्ये आम्ही तुम्हाला संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या बद्दल काही माहिती आणि निबंध देणार आहोत. या माहितीचा वापर आपण भाषणासाठी सुद्धा करू शकता.

संत ज्ञानेश्वरांबद्दल माहिती मराठी मध्ये (Information about Sant Dyaneshwar Maharaj)

संत ज्ञानेश्वर, ज्ञानदेव, ज्ञानेश्वर महाराज किंवा माऊली हे तेराव्या शतकातील नाथ वैष्णव परंपरेचे महान संत, कवी, तत्त्ववेत्ते आणि योगी होते. वयाच्या 21 व्या वर्षी त्यांनी ज्ञानेश्वरी (भगवद्गीतेचे मराठीमध्ये भाषांतर) आणि अमृतानुभव लिहिले. ज्ञानेश्वरी ही मराठी भाषेतील सर्वात प्राचीन टिकून असलेली साहित्यकृती आहे, मराठी साहित्यामध्ये ज्ञानेश्वरीची स्थान अग्रगण्य आहे. ज्ञानेश्वरांच्या लेखनात अद्वैत वेदांत तत्वज्ञानाची छाप दिसते ज्यात विष्णू आणि शिव यांच्या एक रूपावर जोर देण्यात आला आहे. संत ज्ञानेश्वरांच्या कामामुळे पुढे जाऊन संत एकनाथ आणि संत तुकाराम त्यांना प्रेरणा मिळाली. संत ज्ञानेश्वर हे महाराष्ट्रातील हिंदू धर्माच्या वारकरी भक्ती चळवळीचे संस्थापक मानले जातात.

यादव राजा रामदेवरावांच्या कारकिर्दीत ज्ञानेश्वरांचा जन्म 1275 मध्ये महाराष्ट्रातील पैठण जवळ गोदावरी नदीच्या काठावरील आपेगाव गावात मराठी भाषिक देशस्थ ब्राह्मण कुटुंबात झाला. राजाराम देवराव यांची राजधानी देवगिरी इथे होती, त्यांच्या राज्यात सापेक्ष शांतता आणि स्थिरता होती. राजा साहित्यांनी कलेचे संरक्षक होते.

ज्ञानेश्वरांच्या जीवनाचे चरित्रात्मक तपशील त्यांच्या समकालीन संत नामदेव आणि त्यांचे शिष्य सत्यमलनाथ आणि सच्चिदानंद यांच्या लेखनात दिसून येतात. विविध परंपरेत ज्ञानेश्वरांच्या जिवनाचा तपशील विवादास्पद आहे परंतु ज्ञानेश्वरीच्या रचनेची तारीख मात्र निर्विवाद आहे. ज्ञानेश्वर यांच्या जीवनावरील स्वीकारले गेलेल्या परंपरेनुसार त्यांचा जन्म बाराशे 1275 साली झाला आणि त्यांनी 1296 साली समाधि घेतली. काही इतर स्त्रोतांमध्ये त्यांचा जन्म बाराशे 1271 मध्ये झाला असे म्हटले जाते.

संत ज्ञानेश्वर निबंध मराठी मध्ये (Essay on Sant Dyaneshwar Maharaj in Marathi)

संत ज्ञानेश्वरांच्या वडिलांचे नाव विठ्ठलपंत कुलकर्णी होते. ते गावच्या कुलकर्णी (अकाउंटंट) पदावर होते, ज्यांचे काम गावातील जमीन आणि कराची नोंद ठेवणे असे होते. संत ज्ञानेश्वरांचा जन्म महाराष्ट्रातील गोदावरी नदीच्या काठावरील आपेगाव या गावात झाला. विठ्ठलपंत कुलकर्णी यांचे वडील सुद्धा कुलकर्णी होते. त्यांचे लग्न रखमाबाई यांच्यासोबत झाले ज्या आळंदीच्या कुलकर्णींच्या कन्या होत्या.

पार्श्वभूमी

विठ्ठलपंत कुलकर्णी यांना संसारामध्ये रस नव्हता, त्यांना मुलेही नव्हती, तसेच त्यांच्या वडिलांच्या निधनाने ते अतिशय दुःखी होते. सरतेशेवटी आपल्या पत्नीचा होकार घेऊन ते वाराणसीला संन्यास घेण्यासाठी गेले. काशीला पोचल्यावर त्यांनी दीक्षा घेतली आणि त्यांना भवानंदजी नाव देण्यात आले. स्वामी श्री रामानंदाचार्यजी रामेश्वरच्या वाटेवर असताना काही काळ आळंदी येथे थांबले, तेथे त्यांची भेट रुक्मिणीबाईशी झाली. त्यांचे शिष्य श्री भवानंदजी रुक्मिणीबाईंचे पती आहेत हे कळल्यावर स्वामींनी योगी साधनेने श्री भवानंदजी यांना गृहस्थाश्रमात परत येण्यास सांगितले. गुरूंच्या या आदेशाचे पालन करून ते परत घरी आले आणि आपले कौटुंबिक जीवन चालू केले. ते आळंदी येथे तारीख झाले आणि नंतर त्यांना चार मुले झाली; निवृत्तीनाथ (1273), ज्ञानेश्वर (1275), सोपान (1277) आणि मुक्ताबाई (1279).

संन्यासी झालेले व्यक्ती परत गृहस्थाश्रमात आले हे त्या काळच्या कर्मठ ब्राह्मणांना आवडले नाही. त्यामुळे त्यांनी ज्ञानेश्वर आणि त्यांच्या भावांची मुंज करण्यास परवानगी दिली नाही. थोडक्यात त्यांना ब्राह्मण समाजातून बहिष्कृत केले गेले.

संत ज्ञानेश्वरांचे जीवन

विठ्ठलपंथ आपल्या कुटुंबासमवेत नाशिकला रवाना झाले. काही वर्षांनी विठ्ठलपंत आळंदी येथे परत आले आणि ब्राह्मणांना त्यांच्या पापासाठी प्रायश्चित्त करण्याचे साधन सुचवायला सांगितले. ब्राह्मणांनी विठ्ठलपंतांना आपले प्राण देण्याची सूचना केली. आपली मुले या छळातून मुक्त होतील या विचाराने विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई यांनी इंद्रायणी मध्ये उडी मारून आपले प्राण सोडले. संत ज्ञानेश्वर आणि त्यांचे भाऊ बहीण यांना नाथ हिंदूंच्या परंपरेमध्ये स्वीकारले गेले. तिथे सारे भाऊ-बहीण योगी आणि भक्ती कवी बनले.

संत ज्ञानेश्वरांचा प्रवास आणि समाधी

ज्ञानेश्वरांनी अमृतानुभव लिहिल्या नंतर सर्व भावंडे पंढरपूरला गेले, तेथे त्यांची भेट संत नामदेव यांच्याशी झाली. संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव मित्र बनले आणि त्यांनी सोबत विविध तीर्थक्षेत्रांची यात्रा चालू केली. या दरम्यान त्यांनी अनेक लोकांना वारकरी संप्रदायात सामील करून घेतले. असे मानले जाते की ज्ञानेश्वरांनी लिहिलेले अभंग याच वेळी रचले गेले होते. त्यांच्या पंढरपूरच्या परतीच्या प्रवासाच्या वेळी त्यांच्यासाठी भोजनाचे आयोजन केले होते या कार्यक्रमात गोरोबा कुंभार, सावता माळी चोखोबा आणि परीस भागवत अशी मंडळी सहभागी झाली होती.

मेजवानी नंतर संत ज्ञानेश्वरांनी संजीवन समाधी घेण्याची इच्छा दाखवली. संजीवन समाधी ची तयारी संत नामदेवांच्या मुलांनी केली. समाधी घेण्याअगोदर संत ज्ञानेश्वर यांना विश्वासी एकरूप झाल्याची प्रचिती झाली. आळंदी येथे ज्ञानेश्वर महाराजांनी कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या तेराव्या दिवशी संजीवन समाधीत प्रवेश केला. त्यांची समाधी आळंदी येथील सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात आहे. वारकरी संप्रदायातील भक्त लोक असे मानतात की संत ज्ञानेश्वर हे अजूनही जिवंत आहेत.

चमत्कार

संत ज्ञानेश्वरांच्या आयुष्याशी अनेक चमत्कार जोडले गेले आहे जसे की त्यांचे शिष्य सच्चिदानंद यांना मृत्यूतून परत आणणे. वयाच्या बाराव्या वर्षी संत ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसोबत पैठण येथे तेथील पुरोहितांकडून दया मागण्यासाठी गेले होते. पण तिथे त्यांची थट्टा उडवण्यात आली त्यांचा अपमान करण्यात आला. जवळच रस्त्यावर एक माणूस म्हाताऱ्या म्हशीला हिंसक पणे मारहाण करीत होता आणि त्या म्हशीच्या डोळ्यातून अश्रू ओघळत होते. संत ज्ञानेश्वरांनी त्या माणसाला थांबण्याची विनंती केली परंतु त्यांनी ज्ञानेश्वरांची थट्टा उडवली. त्या माणसाने ज्ञानेश्वरांना वेदांच्या शिक्षणावर लक्ष केंद्रित करण्यास सुचित केले. यावर संत ज्ञानेश्वर म्हणाले की वेदानुसार सर्व जीव हे पवित्र आहेत आणि ते ब्रह्माचे अंश आहेत. संतप्त माणूस म्हणाला की मग ही म्हैस सुद्धा वेद शिकू शकते का? संत ज्ञानेश्वरांनी म्हशीच्या कपाळावर हात ठेवून वेदांचे पठण करायला सुरुवात केली आणि मग म्हशीने वेदांचे व्याख्यान केले.

एका दुसऱ्या प्रसंगी चांगदेव यांनी संत ज्ञानेश्वरांना आव्हान केले की त्यांच्याप्रमाणे ज्ञानेश्वर सुद्धा आपल्या जादुई सामर्थ्याने वाघावरती स्वारी करावी. संत ज्ञानेश्वरांनी बाजूच्या भिंतीवर बसून ती भिंत चालवली. संत ज्ञानेश्वरांनी चांगदेवला सल्ला दिला त्यामध्ये 65 श्लोक होते, याला चांगदेव-पासष्टी सुद्धा म्हटले जाते. पुढे चांगदेव हे संत ज्ञानेश्वर यांच्या भगिनी मुक्ताबाई त्यांचे शिष्य बनले.

लेखन

संत ज्ञानेश्वर हे मराठी भाषेत लिहिणारे पहिले तत्वज्ञ होते. वयाच्या सोळाव्या वर्षी बाराशे नव्वद मध्ये त्यांनी ज्ञानेश्वरीची रचना केली. ज्ञानेश्वरी म्हणजे भगवद्गीतेचे मराठी मध्ये भाष्य होय. पुढे जाऊन ज्ञानेश्वरी वारकरी संप्रदायाचा मूलभूत मजकूर बनले. ज्ञानेश्वरी ही ओवी रूपात लिहिली गेली आहे. ओवी हा प्रकार महाराष्ट्रातील महिला गाण्यांसाठी वापरत असत, यामध्ये मध्ये चार ओळी असतात. ओवी मध्ये पहिल्या तीन किंवा पहिली आणि तिसरी ओळीमध्ये यमक असते आणि शेवटची ओळ ही छोटी पण तीक्ष्ण असते.

संत निवृत्तीनाथ ज्ञानेश्वरी वर समाधानी नव्हते त्यांनी ज्ञानेश्वरांना आपले स्वतंत्र तत्वज्ञान लिहिण्यास प्रोत्साहित केले. संत ज्ञानेश्वरांनी मग अमृतानुभव लिहिले. काही इतिहासकार मानतात कि अमृतानुभव हे ज्ञानेश्वरीच्या अगोदर लिहिले गेले होते. संत ज्ञानेश्वर वारकरी संप्रदायाची सुरुवात करताना पंढरपूरला गेले होते आणि तिथे असताना त्यांनी अभंगांची रचना केली.

हरिपाठ

हरिपाठ म्हणजे 28 अभंगांचा संग्रह. तेराव्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांनी हरिपाठाचे निर्माण केले. वारकरी संप्रदायातील वारकरी दररोज हरिपाठाचे पठण करतात. ज्ञानेश्वरांच्या हरिपाठ तसेच एकनाथ महाराजांचे हरिपाठ सुद्धा लोकप्रिय आहे. आजकालच्या तांत्रिक युगात आपण हरिपाठ मोबाईल ॲप मध्ये किंवा इ बुक, ऑडिओ बुक रूपात सुद्धा डाऊनलोड करू शकता. ज्ञानेश्वरांच्या हरिपाठाचे पुस्तक हे कुठल्याही ही पुस्तकांच्या दुकानांमध्ये ही मिळू शकते.

मी इथे तुम्हाला मी एक अँड्रॉइड ॲपची लिंक देत आहे ज्यात तुम्हाला संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम आणि संत निवृत्तीनाथ यांचे हरिपाठ मिळतील. यासोबतच तुम्हाला तिथे ज्ञानेश्वर महाराजांचे पसायदान सुद्धा मिळेल. Haripath

अभंग

अभंग म्हणजे भगवान विठ्ठलाच्या स्तुती साठी गायलेल्या भक्तीमय काव्याचा एक प्रकार होय. अभंग या शब्दाचा अर्थ शेवट नसलेले, बिना व्यत्ययाचे, निर्दोष असा होतो. वारकरी संप्रदायातील भजन हा प्रकार मानवाच्या अंतर्मनाच्या प्रवासाबद्दल असतो तर याउलट अभंगांमध्ये सामूहिक अनुभवाचा रस आढळतो. वारकरी संप्रदायातील लोक पंढरपूर वारीमध्ये अभंग गातात.

मराठी भजनाची सुरुवात ही नमन ने होते त्यानंतर रूपांचे अभंग गायले जातात आणि शेवटी समाजाला गायनातून संदेश दिला जातो. अभंग गायनामध्ये पंडित भीमसेन जोशी, सुधीर फडके, सुरेश वाडकर, रंजनी, गायत्री, अरुणा साईराम आणि जितेंद्र अभिषेकी हे खूप लोकप्रिय गायक व गायिका आहेत. तुम्ही आत्ता विविध अभंग, ओव्या, हरिपाठ, भजन, कीर्तन युट्यूब वर पाहू शकता.

References: Sant Dyaneshwar, Haripath

Liked the Post? then Rate it Now!!
[Total: 0 Average: 0]

Leave a Comment

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Secured By miniOrange